Ah şu icatlar. Vah size mucitler...

 Her sabah gözümüzü, insanlığı kurtaracağı iddia edilen yeni bir "mucizeye" açıyoruz. Telefon ekranına bildirim düşüyor: bilmem ne şirketi, bilmem hangi algoritmayla hayatımızı kökten değiştirecek yeni bir icat çıkarmış. Alkışlar, fonlar, manşetler gırla. Kimse de çıkıp sormuyor: Yahu biz ne zamandan beri her parlak oyuncağı bir ilerleme zanneder olduk?

Ortada dehşet verici bir illüzyon var. Modern dünya bize "icat" adı altında, aslında hiç var olmayan sorunlara üretilmiş cafcaflı protezler satıyor. Tekerleği, matbaayı ya da elektriği bir kenara koyuyorum; onların derdi insanlığın kadim yükünü hafifletmekti. Şimdikiler ne yapıyor? Önce hayatın en doğal, en yalın ritmini bozup bizi dört duvar arasında hareketsiz, uykusuz ve kaygılı hale getiriyorlar; sonra da "Bakın, kalp atışınızı ölçen akıllı saat yaptık, adımlarınızı sayıyor!" diye karşımıza dikiliyorlar. Yürümeyi unutturduğun adama adım sayar satsan ne olur, satmasan ne olur?

Akıllı buzdolabı yapmışlar, içindeki süt bitince sipariş veriyormuş. Kapağını açıp iki saniye göz ucuyla bakmaktan aciz hale getirildiğin gerçeğini "teknolojik konfor" diye yutturuyorlar. Kendi tembelliğimize devrim muamelesi yapıyoruz. İnsanlık tarihi boyunca hiçbir dönem, hayatı kolaylaştırma bahanesiyle insanın kendi iradesini bu kadar ucuza devrettiği bir akıl tutulmasına şahit olmamıştı.

En vahimi de şu: Bu bitmek bilmeyen icat fetişizmi, bizi birbirimize yaklaştıracağı yerde aramızdaki son bağları da kemirip bitirdi. Cebimizdeki o cam parçası dünyaya açılan kapıymış güya; aynı sofrada oturan iki insanın birbirinin yüzüne bakmasına engel olan o kapı batsın! İletişimi hızlandırdık ama söyleyecek sözümüz kalmadı. Bilgiye ulaşmayı saniyeler seviyesine indirdik ama cehaletin böylesine organize, böylesine pervasız olduğu başka bir devir görülmedi.

İcat dediğin şey insanın ufkunu açar; bugünün icatları ise insanı sadece daha itaatkâr, daha dikkatsiz ve daha bağımlı bir tüketim nesnesine dönüştürmekten başka bir halta yaramıyor. Bize yeni algoritmalar, gözümüzü bağlayan sanal gözlükler ya da düşünmeyi bile elimizden alan kod yığınları gerekmiyor. İnsana önce durup düşünme kabiliyeti, biraz da kendi yarattığı bu teknolojik çöplüğe uzaktan bakacak akıl ve izan lazım.

Ama nerede o feraset... Yarın bir yenisi çıkar, yine sıraya girer, alkışlarız. Kendimizi adım adım tasfiye ederken bile ekrana gülümsemeyi marifet sanan bir çağın şakşakçılarıyız ne de olsa.

Telefonun icadı

Tarih kitapları bize Alexander Graham Bell’in 1876’da kablonun ucundaki asistanına "Bay Watson, buraya gelin, sizi görmek istiyorum" demesini büyük bir zafer gibi yutturur. Oysa o gün Watson’ın duyduğu şey bir ses dalgasından ibaret değildi; insanın kendi mahremiyetinin ve sükûnetinin tabutuna çakılan ilk çivinin sesiydi.

Sistemin "mesafeleri kısaltan mucize" diye allayıp pulladığı telefon, aslında insanı kendi yalnızlığından ve en tabii hakkı olan "ulaşılamaz olma" özgürlüğünden zorla koparan bir mekanizmadır.

Önce telgraf vardı; ağırbaşlıydı, aciliyeti gerçekten hayati meselelerle sınırlıydı ve insana düşünmek, soluklanmak için zaman tanıyordu. Telefon ne yaptı? Kapıyı çalmadan doğrudan evin içine, oturma odasının ortasına daldı. Duvara monte edilen o kara kutu, çaldığı anda herkesi hazır ola geçiren bir patron gibiydi. Yemeğinizi böldü, sohbetinizi kesti, dikkatinizi dağıttı. İnsanın kendi zamanı üzerindeki hâkimiyetini alıp, hattın diğer ucundaki herhangi bir yabancının can sıkıntısına kurban etti.

Üstelik icadın arkasındaki hikâyenin kendisi bile kapitalizmin tescil hırsını gözler önüne seriyor. Bell’in adının parlatıldığı yerde, aynı düzeneği aynı saatlerde patent bürosuna yetiştirmeye çalışan Elisha Gray’in veya yoksulluk içinde hakkı yenen Antonio Meucci’nin feryatları bastırıldı. Yani telefon, daha doğduğu gün bile saf bir insanlık idealinden değil; bürokratik bir köşe kapmacadan ve pazar tekeli kurma yarışından beslendi.

Günün sonunda telefon insanı yakınlaştırmadı; insanın insana tahammülünü sıfırladı. Beklemeyi unuttuk, sabrı unuttuk. "Anında cevap verme" zorunluluğu gibi nevrotik bir telaşı hayatımızın merkezine yerleştirdi. Bugün cebimizdeki ekranlara köle gibi bakıyorsak, her an bir yerlerden çağrılma endişesiyle tetikte yaşıyorsak, o gün duvara asılan o ilk ahizenin bizi neye mahkûm ettiğini göremeyen o kör hayranlık yüzündendir.

icat Blogu Tekrar Aktif

Yaklaşık 1 senelik aranın ardından blogumuzu tekrar aktif ediyoruz.

Birkaç icat paylaşıp bırakmıştık ancak artık işin boyutunu daha da değiştirmek niyetindeyiz. Umarız da başarılı olacağız.

İcatlara farklı açılardan yaklaşıp, bulunuş hikayelerini ve kimler tarafından bulunduklarını paylaşmaktan zevk duyacağız.

Umarım siz de biz bu paylaşımları yaparken iyi vakit geçirirsiniz.

Telgrafin icadı

Tarihçiler pek bayılır: 1844 yılında Samuel Morse, Washington’dan Baltimore’a İncil’den bir ayet geçti güya: "Tanrı neler yaptı!" (What hath God wrought). Hadi oradan! Tanrı’nın bir şey yaptığı yoktu; insanın kendi doğasına, zamanın doğal akışına ve yeryüzünün coğrafi dengesine karşı açtığı ilk mekanik savaşın başlangıcıydı o.

Telgrafı bize ne diye yutturdular? "Bilgiyi ışık hızına ulaştıran dahi buluş." Peki arkasında bıraktığı enkazı kim konuştu? Hiç kimse.

Her şeyden önce telgraf, insanın binlerce yıldır doğayla kurduğu organik zaman algısını kökünden dinamitledi. Eskiden bir haberin değeri, onun katettiği yolun ağırlığıyla ölçülürdü. Bir elçi yola çıkar, düşünce olgunlaşır, mektubun mürekkebi kururken insan ne yazdığını, ne hissettiğini tartar; haber yerine vardığında dünya zaten biraz değişmiş, öfke dinmiş, akıl başa gelmiş olurdu. Morse’un o mekanik tıkırtıları ne yaptı? Dili kuşa çevirdi. Noktalar ve çizgiler... İnsanın kelimelerini, inceliğini, üslubunu kırptı; her şeyi kelime başına para ödenen, duygudan arındırılmış soğuk birer ticari komuta dönüştürdü.

Daha da fenası; telgraf insanlığı "bağlamından koparılmış çöp bilgi" çağına fırlatan ilk mancınıktır. Neil Postman’ın da hakkını teslim ettiği gibi: Telgraftan önce bir insanın bilmesi gereken şeyler, doğrudan etki edebileceği, eyleme geçebileceği çevresiyle ilgiliydi. Telgraf geldi ve birdenbire bin kilometre ötedeki bir yangından, hiç görmediğin bir madendeki göçükten ya da Londra borsasındaki pamuk fiyatından anlık haberdar olmaya başladın. Peki ne yapabilirdin bu bilgiyle? Hiçbir şey! İnsanı, hiçbir şey yapamayacağı devasa bir enformasyon tufanı altında çaresiz, kaygılı ve pasif bir izleyiciye dönüştüren ilk musluk işte o gün açıldı.

Bir de şu "dünyayı birleştirdi" masalı yok mu... Telgraf hatları nereye çekildi sanıyorsunuz? Kıtalararası kablolar okyanusların dibine barış güvercinleri uçsun diye mi döşendi? Sömürgeleri Londra’dan, Paris’ten bir parmak hareketiyle yönetmek, askeri birlikleri hızla cepheye sürmek ve küresel sermayenin kanını daha hızlı pompalamak için döşendi. Gücün ve tahakkümün menzilini uzattı, hepsi bu.

Bugün sosyal medyadaki o 140 karakterlik sığlıktan, 15 saniyelik dikkat süresinden, derinliksiz ve bağlamsız haber bombardımanından şikâyet edip duruyoruz ya... İşte o zihinsel çürümenin temeli, Morse’un o manasız tıkırtıları bir "ilerleme" zannedilip alkışlandığı gün atıldı. Hızlıydı, evet. Ama bizi daha akıllı değil; sadece daha aceleci, daha tahammülsüz ve daha telaşlı yaptı.

Matbaanın İcadı

Bütün ezberlerin kraliçesi, aydınlanma masallarının baş tacı geldi işte: Johannes Gutenberg ve onun meşhur hareketli harfleri! Okul kitaplarında ne okuduk? "Matbaa geldi, bilgi demokratikleşti, insanlık karanlıktan kurtuldu." Bize öyle bir anlattılar ki, sanırsınız 1450’lerde Mainz’da o presin kolu ilk kez aşağı indiğinde yeryüzüne birdenbire bilgelik, huzur ve kardeşlik yağdı.

Geçiniz bu romantik masalları.

Gutenberg o presi kurup kurşun alaşımlı harfleri dizdiğinde, hakikati serbest bırakmadı; bilginin endüstrileşip bir tüketim metasına, organize bir propaganda silahına dönüşmesinin kapısını araladı. Matbaadan önce kitap bir emektin, bir ruhtu. Bir kâtip bir ömrü bir sayfaya verirdi; her harf düşünülerek, tartılarak, ibadet eder gibi yazılırdı. Sayfa sayısı azdı ama o sözün bir ağırlığı, bir edebi, bir hürmeti vardı. Matbaa ne yaptı? Sözü seri üretime soktu. Düşünceyi torna tezgâhına bağlayıp fabrikasyon bir nesneye çevirdi.

"Bilgi çoğaldı" diyorlar. Çoğalan bilgi değil, cehaletin ve bağnazlığın gürültüsüydü! Gutenberg’in bastığı ilk şeylerin ne olduğunu sanıyorsunuz? Bilimsel tezler mi? Felsefi başyapıtlar mı? Hayır; kilisenin günah affetme belgeleri (endüljanslar) ve fanatik din broşürleri! Matbaa, Avrupa’yı aydınlatmadan önce en az iki yüz yıl boyunca din savaşlarının, mezhep çatışmalarının ve cadı avlarının yakıtı oldu. Eskiden bir köyde ortaya çıkan fanatik bir vaizin hezeyanları o köyün sınırlarında eriyip giderdi; matbaa sayesinde aynı zehir birkaç ayda binlerce kopyayla tüm kıtaya yayıldı, milyonlarca insanın kanının döküldüğü 30 Yıl Savaşları'nın fitilini ateşledi. Yani o pres, sadece mürekkep değil, oluk oluk kan da bastı.

Üstelik insanın binlerce yıllık belleğini de bir vuruşta felç etti. Matbaadan önce insan aklı hafızaydı, sözlü kültürdü, aktarımdı, derin bir muhakemeydi. Sokrates boşuna mı yazıya mesafeli durmuştu? Matbaa, insan hafızasını tamamen dışsallaştırdı. Düşünmeyi kağıda devrettik, zihnimizi bir kütüphane rafının insafına bıraktık. Rafta duran cildi "kendi bilgisi" sanan, kibri boyundan büyük modern insanın tohumu orada atıldı.

Bugün her önüne gelenin yazdığı, niteliğin yerini sayfa sayısının ve satış rakamlarının aldığı, fikrin değil pazarlamanın konuştuğu o dipsiz yayıncılık çöplüğünün temeli işte o gün atıldı. Sözü ucuzlattılar, çoğalttıkça kıymetsizleştirdiler. Sonuç? Kütüphaneler dolusu kitap, sıfır idrak. Düşüncenin fabrikaya düştüğü gün, bilgeliğin cenazesi çoktan kalkmıştı.

Pusulanin icadi

Tarihin en cilalı yalanlarından birine daha geldik: Pusula! Bize ne anlatırlar? Çinliler manyetik taşı keşfetmiş, Avrupalılar almış geliştirmiş; denizciler kaybolmaktan kurtulmuş, "Coğrafi Keşifler" çağı başlamış, dünya birbirine kavuşmuş... Ne kadar şiirsel, ne kadar masum değil mi?

O ibrenin ucu kuzeyi değil, düpedüz kanı, talanı ve küresel sömürüyü gösteriyordu!

Pusuladan önce insan gökyüzüne bakardı. Yıldızları okurdu, rüzgârı dinlerdi, dalganın dilini çözerdi. Denizcilik doğayla girilen mütevazı bir diyalogdu; sınırını bilmekti, haddini aşmamaktı. Pusula ne yaptı? İnsanın doğayla kurduğu o sezgisel ve saygılı bağı kopardı. Avucunun içine yerleştirdiği metal bir iğneye bakarak yön bulacağını sanan insan, doğayı anlama zahmetinden vazgeçti. Gökyüzüyle bağı kopan insanın kibri, boyunu aştı; denizleri bir yol değil, zapt edilecek birer hendek olarak görmeye başladı.

Daha da fenası; pusula dediğiniz alet, tarihin gördüğü en organize ve vahşi yağma hareketinin navigasyon cihazıdır. O ibre titreşmeye başladığı gün, Amerika kıtasındaki kadim uygarlıkların ölüm fermanı imzalandı. Afrika’nın içlerine uzanan köle ticaretinin rotaları pusulayla çizildi. Avrupalı fatihlerin (konkistadorların) ellerinde tuttukları o pusulalar, gittikleri yerlere medeniyet değil; çiçek hastalığı, soykırım ve tüfek tozu taşıdı. Bir kıtayı baştan aşağı soyup soğana çevirirken, gümüş ve altın yüklü kadırgaların Lizbon’a, Sevilla’ya sağ salim dönmesini sağlayan o "kutlu" icattı işte!

"Dünya küçüldü, sınırlar kalktı" teranesi de buradan çıktı. Dünya küçülmedi; sadece güçlülerin zayıfların boğazına sarılma mesafesi kısaldı. Pusula olmasaydı, o doymak bilmez sömürge imparatorlukları kendi sınırları içinde debelenip duracaktı. Yeryüzünün her köşesini parsellenecek birer mülk, yerel halkları ise harita üzerindeki birer köle stoğu haline getiren zihniyet, o küçük kutunun içindeki manyetik iğneden cesaret aldı.

Kısacası pusula, insanın yönünü bulmasını sağlamadı; insanın ahlaki pusulasını tamamen kaybetmesine yol açtı. Doğayı bir tahakküm nesnesine, uzak coğrafyaları birer açık büfe talan alanına çeviren o ibre, aslında insanlığın vicdanını darmadağın eden felaketin ilk işaretçisiydi.

Teleskopun icadi

İşte aydınlanma fetişistlerinin göklere çıkardığı bir diğer "akıl anıtı": Teleskop! Galileo 1609’da Venedik kulesine çıkıp mercekleri göğe çevirdiğinde, bilim tarihçilerine göre insanlık "kainattaki yerini" öğrenmişti. Ay’ın pürüzsüz bir kristal olmadığını, Jüpiter’in uydularını görmüştük; ne büyük aydınlanma, ne muazzam zafer!

Peki kimse sordu mu: O mercekler insanın gözünün önüne konduğunda, insanın ruhundan neyi söküp aldı?

Teleskoptan önce gökyüzü bir sırdı; insanı haddine, küçüklüğüne ve huşuya davet eden bir mana kubbesiydi. İnsan kafasını kaldırıp yıldızlara baktığında sadece parlayan taşlar görmezdi; oraya şiirini, mitolojisini, duasını, ahlaki pusulasını ve varoluşsal anlamını nakşederdi. Gökyüzü insanı terbiye eden bir aynaydı. Teleskop ne yaptı? O esrarengiz sonsuzluğu aldı, iki cam parçasının arasından geçirip soğuk, ruhsuz, mekanik bir ölçüm tablosuna çevirdi. Kainatın büyüsünü bozdu; göğü bir ibadet ve tefekkür mekânı olmaktan çıkarıp, üzerine koordinatlar çizilecek devasa bir tahta parçası haline getirdi.

"İnsanın ufkunu genişletti" derler. Hayır, tam aksine: İnsanı derin bir ontolojik kimsesizliğe, dipsiz bir anlamsızlık çukuruna fırlattı! Kainatın merkezinde olmadığını anlayan modern insan, bunu bir tevazu vesilesi yapamadı; aksine, kozmik bir boşlukta tesadüfen yuvarlanan bir toz zerresi olduğunu fark edince yaşadığı o dehşetli boşluğu, yeryüzünü daha vahşi bir hırsla yağmalayarak bastırmaya çalıştı. Kendi varlığını anlamsızlaştıran insan, hırsını dünyadan çıkardı.

Üstelik teleskopun o "saf bilimsel" geçmişi de koca bir yalandır. Galileo o mercekleri göğe çevirmeden hemen önce, o aleti kime pazarlamaya çalışıyordu biliyor musunuz? Venedik Dükü’ne ve tüccarlara! Ne vaat ediyordu peki? "Ufuktan yaklaşan düşman savaş gemilerini veya korsanları iki saat önceden görebileceksiniz." Yani o mercekler daha ilk günden askeri istihbaratın, deniz aşırı gözetlemenin ve stratejik üstünlük kurmanın bir aparatı olarak bilendi.

Bugün milyarlarca doları uzayın bilmem kaç yüz bin ışık yılı ötesindeki bir gaz bulutunun fotoğrafını çekmeye harcayan bir medeniyet var. Kendi burnunun ucundaki açlığı, sefaleti, yozlaşmayı ve adaletsizliği görmekten aciz; ama üç yüz milyon kilometre ötedeki taşın mineral yapısını ezbere bilen bir körlük!

Teleskop insanın gözünü uzağa dikti dikmesine; ama kendi içindeki dipsiz karanlığı görmesine tamamen engel oldu. İnsanlığı göğe bakarken yerdeki çukurlara düşen, kendi evini yakıp kül ederken komşunun çatısındaki kıvılcımı inceleyen şaşkın bir budalaya çevirdi.